Làng gốm Bát Tràng và câu chuyện giữ lửa nghề bên dòng sông Hồng

Nằm ven sông Hồng, cách trung tâm Hà Nội chừng mười lăm cây số về phía đông nam, làng Bát Tràng đã hơn bảy thế kỷ đỏ lửa lò nung. Cái tên Bát Tràng gợi ngay đến những sản phẩm gốm sứ tinh xảo hiện diện trong hầu khắp gia đình Việt, từ bộ ấm chén, chiếc bát ăn cơm cho đến lọ lộc bình, bát hương, tượng thờ. Nhưng đằng sau mỗi món đồ tưởng chừng bình dị ấy là một chuỗi công đoạn công phu và câu chuyện bền bỉ giữ nghề của nhiều thế hệ nghệ nhân.

Cội nguồn của một làng nghề bảy trăm năm

Theo truyền thuyết và gia phả các dòng họ, tổ tiên người Bát Tràng vốn từ vùng Bồ Bát nay thuộc Ninh Bình, di cư ra Thăng Long từ khoảng thế kỷ XIV. Họ chọn dừng chân ở dải đất ven sông Hồng bởi nơi đây có nguồn đất sét trắng quý, lại thuận đường thủy để chở nguyên liệu và mang hàng đi buôn bán khắp nơi. Chữ Bát Tràng được hiểu là cái sân lớn để làm bát, phản ánh đúng nghề nghiệp gắn với vùng đất này.

Trải qua các triều đại, gốm Bát Tràng từng là mặt hàng được ưa chuộng trong cung đình và xuất khẩu sang Nhật Bản cùng nhiều nước Đông Nam Á qua các thương cảng. Những chiếc bình, lọ, bát đĩa mang men lam, men rạn của làng có mặt trong nhiều bộ sưu tập cổ vật, minh chứng cho một thời vàng son của thương mại gốm sứ Đại Việt. Đến nay, dù trải qua bao thăng trầm, ngọn lửa lò ở Bát Tràng vẫn chưa khi nào tắt.

Từ nắm đất sét đến sản phẩm hoàn thiện

Làm gốm là công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ ở mọi khâu. Người thợ có câu tổng kết cô đọng: nhất xương, nhì da, thứ ba dạc lò, nghĩa là quan trọng nhất là chất đất tạo nên xương gốm, rồi đến lớp men ví như da, sau cùng là kỹ thuật nung. Quy trình cơ bản trải qua nhiều bước nối tiếp nhau.

• Chọn và luyện đất: đất sét được ngâm, lọc bỏ tạp chất, nhào kỹ cho dẻo mịn và đều, loại bỏ bọt khí để sản phẩm không bị nứt khi nung.
• Tạo hình: người thợ chuốt đất trên bàn xoay để nặn thành hình, hoặc dùng khuôn với các sản phẩm số lượng lớn. Đây là công đoạn đòi hỏi đôi tay khéo léo và cảm giác cân đối tinh tế.
• Phơi và sửa: sản phẩm mộc được phơi trong bóng râm cho se lại, rồi cắt gọt, chỉnh sửa những chỗ chưa đều.
• Trang trí và tráng men: thợ vẽ hoa văn, rồi nhúng hoặc phủ men lên bề mặt. Lớp men chính là yếu tố quyết định màu sắc và độ bóng cuối cùng.
• Nung: sản phẩm được xếp vào lò, nung ở nhiệt độ cao trong nhiều giờ. Chỉ một sai sót về nhiệt cũng có thể khiến cả mẻ hàng hỏng.

Bí quyết nằm ở men và lửa

Điều làm nên tên tuổi Bát Tràng chính là những dòng men đặc trưng được các nghệ nhân dày công nghiên cứu. Men lam sắc xanh coban trên nền trắng là dòng men cổ điển, thường thấy trên bát đĩa, lọ hoa. Men rạn với những đường nứt li ti như mạng nhện lại mang vẻ cổ kính, được chuộng khi làm đồ thờ, đồ giả cổ. Ngoài ra còn có men ngọc, men nâu, men rêu, mỗi loại đòi hỏi công thức pha chế và nhiệt độ nung riêng.

Chuyện canh lửa từng là bí quyết sống còn. Xưa kia, người Bát Tràng nung bằng lò bầu, lò đàn dùng than và củi, đòi hỏi thợ cả phải giàu kinh nghiệm để điều tiết nhiệt sao cho men lên màu chuẩn. Nhiều gia đình giữ bí quyết pha men, canh lò như tài sản riêng, chỉ truyền cho con cháu trong nhà. Ngày nay, lò gas và lò điện đã thay thế phần lớn lò than, giúp kiểm soát nhiệt độ ổn định hơn, giảm ô nhiễm, nhưng những nghệ nhân giỏi vẫn là người quyết định hồn cốt của sản phẩm.

Bát Tràng hôm nay: giữa truyền thống và đổi mới

Bước vào Bát Tràng hiện nay, du khách sẽ thấy một làng nghề vừa cổ kính vừa sôi động. Chợ gốm Bát Tràng bày bán la liệt sản phẩm đủ kiểu dáng, từ đồ gia dụng bình dân đến những tác phẩm nghệ thuật giá trị. Nhiều xưởng mở cửa cho khách trải nghiệm tự tay nặn gốm trên bàn xoay, vẽ men lên chiếc cốc của riêng mình, một hoạt động được cả trẻ em lẫn người lớn yêu thích.

Song song với việc phục vụ du lịch, Bát Tràng vẫn duy trì sản xuất quy mô lớn, cung cấp hàng cho cả nước và xuất khẩu. Không ít nghệ nhân trẻ đã kết hợp kỹ thuật truyền thống với thiết kế hiện đại, tạo ra dòng sản phẩm hợp thị hiếu đương thời mà vẫn giữ được cốt cách gốm Việt. Đây chính là cách một làng nghề bảy trăm tuổi tự làm mới mình để tồn tại giữa thời buổi cạnh tranh với hàng công nghiệp giá rẻ.

Vài gợi ý cho người muốn ghé thăm

Nếu có dịp đến Bát Tràng, vài lưu ý nhỏ sau sẽ giúp chuyến đi trọn vẹn hơn.

• Nên đi vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều để có đủ thời gian dạo chợ gốm, thăm các xưởng và tham gia nặn gốm.
• Dạo bộ vào những con ngõ nhỏ trong làng cổ để ngắm các bức tường xếp bằng than, nét kiến trúc đặc trưng còn sót lại.
• Khi mua đồ, nên hỏi kỹ về loại men, cách sử dụng và bảo quản, nhất là với đồ dùng để đựng thực phẩm.
• Mặc cả nhẹ nhàng và tôn trọng công sức người thợ; những sản phẩm làm thủ công tinh xảo thường có giá xứng đáng.

Rời Bát Tràng, điều đọng lại không chỉ là món quà gốm mang về, mà còn là hình ảnh những đôi tay lấm đất bên bàn xoay, những lò nung rực lửa và sự tận tụy của con người với một nghề truyền đời. Giữ được ngọn lửa ấy suốt bảy thế kỷ, giữa bao biến động của thời cuộc, tự thân đã là một câu chuyện đáng trân trọng về sức sống của văn hóa Việt.