Ruộng bậc thang mùa lúa chín và nhịp sống của người vùng cao Tây Bắc
Mỗi độ tháng Chín, tháng Mười về, những triền núi ở Mù Cang Chải, Hoàng Su Phì hay Sa Pa lại khoác lên mình sắc vàng óng của lúa chín. Ruộng bậc thang không đơn thuần là một khung cảnh để chụp ảnh, mà là kết tinh của hàng trăm năm lao động, là cuốn biên niên sử sống động về cách con người vùng cao thích nghi với địa hình khắc nghiệt để tồn tại. Đằng sau mỗi thửa ruộng uốn lượn quanh sườn núi như vân tay khổng lồ là mồ hôi, trí tuệ và cả tín ngưỡng của đồng bào Mông, Dao, Hà Nhì, Tày.
Kỳ công của bàn tay con người trên sườn núi
Để tạo ra một thửa ruộng bậc thang, người vùng cao phải mất nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ. Họ chọn những sườn đồi có độ dốc vừa phải, gần nguồn nước, rồi kiên nhẫn bạt đất thành từng bậc. Mỗi bờ ruộng được đắp bằng đất nện chặt, có khi kè thêm đá để chống sạt lở trong mùa mưa. Điều đáng khâm phục là hệ thống dẫn nước: từ khe suối trên cao, nước được đưa xuống qua những mương nhỏ và ống tre, tự chảy từ thửa cao nhất xuống thửa thấp nhất, tưới đều cho cả quả đồi mà không cần bơm. Đây là một kỳ tích thủy lợi thô sơ nhưng hiệu quả, được truyền lại bằng kinh nghiệm chứ không qua sách vở.
Ở Hoàng Su Phì thuộc Hà Giang, có những khu ruộng của người Dao, La Chí đã tồn tại hơn ba trăm năm và được công nhận là di tích quốc gia. Mỗi gia đình sở hữu vài chục thửa nằm rải rác, đánh dấu ranh giới bằng những bờ đất quen thuộc mà chỉ chủ nhân mới nhớ hết. Việc canh tác trên độ cao khiến mọi công đoạn đều nặng nhọc gấp bội so với đồng bằng: cày bừa phải dùng trâu leo dốc, gặt xong phải gùi lúa trên lưng đi bộ hàng cây số về nhà.
Vòng quay một năm trên thửa ruộng
Cây lúa vùng cao thường chỉ cấy được một vụ mỗi năm do khí hậu lạnh và phụ thuộc hoàn toàn vào nước trời. Chu kỳ ấy tạo nên hai mùa đẹp nhất trong năm. Khoảng tháng Năm, tháng Sáu là mùa nước đổ: đồng bào tháo nước vào ruộng để làm đất chuẩn bị cấy. Lúc này cả sườn núi biến thành những tấm gương khổng lồ phản chiếu bầu trời, lấp lánh dưới nắng chiều. Đến tháng Chín, tháng Mười, lúa chín rộ, nhuộm vàng toàn bộ thung lũng, tỏa hương thơm ngào ngạt khắp bản làng.
Giữa hai mốc ấy là những tháng ngày lao động miệt mài: làm cỏ, be bờ, canh nước, đuổi chim. Người vùng cao đọc thời tiết qua kinh nghiệm dân gian, biết khi nào sương muối có thể ập xuống làm hỏng đòng, khi nào cần tháo bớt nước phòng mưa lũ. Cả năm trông chờ vào một vụ nên hạt thóc với họ vô cùng quý giá, gắn liền với sự no đủ hay thiếu đói của cả gia đình.
Văn hóa và tín ngưỡng gắn với cây lúa
Với đồng bào vùng cao, cây lúa không chỉ là lương thực mà còn mang ý nghĩa tâm linh. Nhiều dân tộc có lễ cúng cơm mới, tạ ơn thần núi, thần nước và tổ tiên đã cho mùa màng bội thu. Người Hà Nhì ở Y Tý có tết mừng lúa mới; người Mông có những nghi thức riêng khi gieo hạt và khi thu hoạch. Hạt giống được chọn lọc, cất giữ cẩn thận từ vụ trước, xem như báu vật của dòng họ.
Ruộng bậc thang cũng định hình nếp sống cộng đồng. Vào mùa cấy, mùa gặt, các gia đình đổi công cho nhau theo tục vần công: hôm nay cả bản xuống ruộng nhà này, mai lại sang ruộng nhà khác. Tiếng cười nói, tiếng khèn, những bữa cơm chung giữa đồng làm vơi đi sự nhọc nhằn và thắt chặt tình làng nghĩa xóm. Chính lối sống ấy đã giữ cho những thửa ruộng được chăm sóc liên tục qua bao thế hệ.
Đến với ruộng bậc thang một cách có trách nhiệm
Vài năm gần đây, ruộng bậc thang trở thành điểm đến hút khách, mang lại nguồn thu du lịch đáng kể cho địa phương. Tuy nhiên, sự đông đúc cũng đặt ra thách thức. Người đi trải nghiệm nên nhớ vài điều để không làm tổn hại cảnh quan và đời sống bản địa.
- Không giẫm lên bờ ruộng hay lội xuống thửa lúa để chụp ảnh, vì có thể làm vỡ bờ, hỏng lúa mà bà con vun trồng cả năm.
- Hỏi ý kiến chủ nhà trước khi vào ruộng hoặc chụp ảnh cận cảnh người dân đang lao động.
- Ưu tiên nghỉ tại homestay của người bản địa, mua nông sản và sản phẩm thủ công tại chỗ để nguồn thu quay lại cộng đồng.
- Mang rác về nơi tập kết, hạn chế đồ nhựa dùng một lần khi trekking qua các bản.
Thời điểm lý tưởng để ngắm lúa chín thường rơi vào cuối tháng Chín đến giữa tháng Mười, nhưng lịch cụ thể mỗi năm mỗi khác tùy thời tiết, nên hỏi trước người dân hoặc các nhà nghỉ địa phương. Buổi sáng sớm khi sương còn vương và buổi chiều tà là hai khung giờ đẹp nhất, khi ánh nắng xiên làm nổi bật từng đường cong của ruộng.
Di sản cần được gìn giữ
Ruộng bậc thang đang đối mặt với nguy cơ mai một khi nhiều người trẻ rời bản đi làm ăn xa, để lại những thửa ruộng thiếu người canh tác. Biến đổi khí hậu với những đợt hạn hán, mưa lũ thất thường cũng đe dọa mùa màng. Việc gắn ruộng bậc thang với du lịch bền vững, một mặt tạo sinh kế để giữ chân người dân, mặt khác nâng cao ý thức bảo tồn, đang được xem là hướng đi hợp lý. Bởi lẽ, nếu người dân không còn cấy lúa, những kiệt tác trên sườn núi ấy sẽ nhanh chóng bị cỏ dại và sạt lở xóa nhòa.
Ngắm một mùa vàng Tây Bắc, ta không chỉ thấy cái đẹp mà còn cảm nhận được sự bền bỉ phi thường của con người trước thiên nhiên. Mỗi bậc ruộng là một nấc thang mà bao thế hệ đã miệt mài đắp nên, để biến vùng đất dốc cằn cỗi thành nơi nuôi sống cả cộng đồng. Đó là vẻ đẹp không nằm ở phong cảnh, mà ở câu chuyện của những con người làm nên phong cảnh ấy.
